بازی پویا در هرمز - بخش اول
بازی پویا در هرمز
یادداشت دکتر داود منظور در روزنامه #جام‌جم
بخش اول
یکی از خطاهای مهم در تحلیل منازعات طولانی، فرض ثابت‌ماندن رفتار و ظرفیت طرف‌های درگیر است. گویی آنچه امروز در میدان مشاهده می‌شود، فردا نیز بدون تغییر ادامه خواهد یافت. برت اریکسون، تحلیلگر آمریکایی ریسک‌های ژئوپلیتیک و مالی، در تحلیل اخیر خود از جنگ ایران همین «فرض تداوم وضع موجود» را به چالش می‌کشد. از نگاه او، جنگ یک بازی پویا است و هر ابتکار یک طرف، طرف مقابل را به سازگاری، تغییر تاکتیک و یافتن نقاط آسیب‌پذیر تازه وادار می‌کند. بنابراین نمی‌توان ظرفیت ایران برای انطباق و افزایش فشار را در محاسبات آینده صفر فرض کرد.
وی که از چهره‌های حرفه‌ای حوزه ریسک ژئوپلیتیک، تحریم و جرایم مالی در آمریکاست و مدیریت مؤسسه مشاوران ریسک ابسیدین را برعهده دارد، معتقد است برخی انتظارات اولیه درباره سرعت تغییر موازنه در ایران تحقق نیافته و جنگ وارد مرحله‌ای طولانی‌تر و پیچیده‌تر شده است. وی تاکید دارد فارغ از اینکه هدف دقیق حملات نخستین آمریکا و اسرائیل چگونه تعریف شده بود، واقعیت این است که ساختار سیاسی ایران دچار فروپاشی نشد و تهران همچنان توان اثرگذاری بر امنیت کشتیرانی و جریان انرژی در خلیج فارس را حفظ کرده است. از این پس، مسئله اصلی نه فقط حجم توانایی‌های طرفین، بلکه سرعت یادگیری و سازگاری آنان در جریان جنگ است.
واشنگتن برای سازگار کردن خود با شرایط جدید در هرمز «پروژه آزادی» را برای تسهیل عبور کشتی‌های تجاری راه‌اندازی کرد و برای آن ناوشکن‌های موشک‌انداز، بیش از ۱۰۰ هواپیمای مستقر در خشکی و دریا، سامانه‌های بدون سرنشین و حدود ۱۵ هزار نیروی نظامی اختصاص داد. فرماندهی مرکزی آمریکا نیز اعلام کرد حدود یک‌چهارم تجارت دریایی نفت جهان و حجم مهمی از سوخت و کود شیمیایی از هرمز عبور می‌کند. همین ابعاد عملیاتی نشان می‌دهد تضمین جریان تجارت از این آبراه تا چه اندازه پرهزینه و پیچیده شده است.
اما این سازگاری، پایان بازی نیست. بلکه آغاز دور تازه‌ای از آن است. برای دورزدن خطرات هرمز، انتقال نفت از کشتی به کشتی در دریای عمان گسترش یافته است. رویترز در ۲۵ سپتامبر گزارش کرد ظرفیت این عملیات تقریباً به سقف خود رسیده است. صادرات عربستان از مسیر هرمز از حدود *۹۰۰ هزار بشکه در روز در اوت به ۳.۶ میلیون بشکه در سپتامبر افزایش یافته و فقط برای مدیریت این حجم، حدود ۳۶ تا ۴۰ نفتکش بسیار بزرگ اضافی مورد نیاز بوده است. نرخ اجاره برخی از این نفتکش‌ها نیز تا حدود ۱.۲۷ میلیون دلار در روز بالا رفته است.
در همین نقطه هشدار اریکسون اهمیت پیدا می‌کند. اگر یک طرف نتواند مسیر اصلی تجارت را به‌طور کامل مسدود کند، الزاماً به همان تاکتیک قبلی پایبند نمی‌ماند. ممکن است فشار از خود تنگه به نقاط انتقال محموله، از کشتی‌های در حال حرکت به شناورهای لنگرانداخته، یا از مسیر دریایی به زیرساخت‌های پشتیبان انرژی منتقل شود. به بیان دیگر، ایجاد مسیر جایگزین، هدف را حذف نمی‌کند و چه‌بسا هدف جدیدی برای طرف مقابل ایجاد کند.
بااین‌حال، ظرفیت تشدید را نباید با تصمیم قطعی به تشدید یکی دانست. اریکسون با اطمینان می‌گوید ایران «می‌تواند و در صورت نیاز تشدید خواهد کرد». بخش نخست این گزاره ــ وجود گزینه‌های دیگری برای اعمال فشار ــ با تحولات میدان سازگار است. اما بخش دوم همچنان یک پیش‌بینی است. استفاده از این ظرفیت‌ها به هزینه نظامی، واکنش آمریکا، مناسبات ایران با همسایگان عرب، وضعیت داخلی و چشم‌انداز مذاکرات بستگی دارد. بنابراین صورت‌بندی محتاطانه‌تر این است که ایران گزینه‌های تشدید در اختیار دارد، نه اینکه استفاده از آنها اجتناب‌ناپذیر باشد.
✅ کانال اطلاع رسانی دکتر داود منظور
✅ معاون رئیس جمهور و رئیس سازمان برنامه و بودجه دولت شهید رئیسی